چشم انداز عادی‌سازی روابط پس از شکست ترامپ
به گزارش «راهبرد معاصر»؛ اهمیت انتخابات میاندورهای آمریکا از آن جهت است که پیشبرد روند عادی‌سازی روابط کشورهای عربی با رژیم صهیونیستی، به‌ویژه درباره کشورهای مهمی مانند عربستان، صرفاً به اراده سیاسی کاخ سفید وابسته نیست و به مجموعه‌ای از مشوق‌های امنیتی، نظامی، اقتصادی و دیپلماتیک آمریکا نیاز دارد؛ مشوق‌هایی که بخشی از آن‌ها بدون همراهی یا دست‌کم مخالفت نکردن جدی کنگره قابل تحقق نیستند.
موضوع اصلی نه سلب اختیارات رئیس‌جمهور، بلکه دشوارتر شدن ایجاد اجماع داخلی برای پیشبرد توافق‌های بزرگ و بلندمدت منطقه‌ای است
پیروزی دموکرات‌ها در هر دو مجلس به معنای تغییر فوری جهت‌گیری سیاست خارجی آمریکا یا توقف پروژه عادی‌سازی نیست. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا همچنان از اختیارات گسترده‌ای در حوزه سیاست خارجی، دیپلماسی و مذاکرات بین‌المللی برخوردار است و می‌تواند روابط خود را با دولت‌های عربی و رژیم صهیونیستی در چارچوب اولویت‌های دولت دنبال کند. با وجود این، تغییر ترکیب کنگره می‌تواند هزینه سیاسی و اجرایی پیشبرد برخی ابتکارهای دولت را افزایش دهد.
نظارت بیشتر بر توافق‌های تسلیحاتی، بررسی تعهدات امنیتی و مالی، طرح پرسش درباره امتیازهای اعطاشده به شرکای منطقه‌ای و اعمال فشار سیاسی بر کاخ سفید، از جمله ابزارهایی هستند که اکثریت دموکرات‌ها می‌توانند در اختیار داشته باشند. برای نمونه، بر اساس قانون کنترل صادرات تسلیحات آمریکا، فروش برخی تجهیزات و خدمات نظامی به کشورهای خارجی باید پیش از نهایی شدن به کنگره اطلاع داده شود و فرصت قانونی برای بررسی و مخالفت احتمالی نمایندگان و سناتورها وجود دارد.
هرچند این سازوکار به معنای ضرورت تأیید مثبت کنگره برای همه معاملات تسلیحاتی نیست، اما اکثریت مخالف دولت می‌تواند با استفاده از ابزارهای نظارتی و قانون‌گذاری، مسیر برخی توافق‌ها را دشوارتر کند. بنابراین، موضوع اصلی نه سلب اختیارات رئیس‌جمهور، بلکه دشوارتر شدن ایجاد اجماع داخلی برای پیشبرد توافق‌های بزرگ و بلندمدت منطقه‌ای است.
این محدودیت زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که به ابزارهای مورد استفاده ترامپ برای گسترش توافق‌های ابراهیم توجه کنیم. واشنگتن برای ترغیب کشورهای عربی به عادی‌سازی روابط با رژیم صهیونیستی، تنها از فشار دیپلماتیک استفاده نمی‌کند؛ بلکه مجموعه‌ای از امتیازها را در اختیار دارد که می‌تواند محاسبات امنیتی و اقتصادی این کشورها را تحت تأثیر قرار دهد. تضامین و ترتیبات امنیتی، فروش تسلیحات پیشرفته، همکاری‌های نظامی و اطلاعاتی، مشارکت در پروژه‌های فناوری، سرمایه‌گذاری‌های اقتصادی و همکاری در حوزه انرژی و فناوری هسته‌ای غیرنظامی، از مهم‌ترین اجزای این بسته تشویقی به شمار می‌روند.
در چنین چارچوبی، عادی‌سازی برای برخی دولت‌های عربی صرفاً به معنای برقراری روابط دیپلماتیک با رژیم صهیونیستی نیست، بلکه می‌تواند بخشی از یک توافق گسترده‌تر با آمریکا برای ارتقای موقعیت امنیتی و اقتصادی آن‌ها باشد. کنترل دموکرات‌ها بر کنگره امکان دارد دستیابی ترامپ به اجماع لازم برای ارائه یا اجرای برخی از این امتیازها را دشوارتر کند و در نتیجه، قدرت مانور دولت آمریکا در مذاکرات عادی‌سازی را کاهش دهد.
این موضوع به‌ویژه در پرونده عربستان سعودی اهمیت دارد؛ کشوری که عادی‌سازی روابط آن با رژیم صهیونیستی می‌تواند نقطه عطفی در گسترش توافق‌های ابراهیم و تغییر ساختار روابط منطقه‌ای باشد. دولت ترامپ در دوره جدید خود تلاش کرده است با ارائه مشوق‌های امنیتی، تسلیحاتی، فناوری و همکاری‌های راهبردی، زمینه توافق ریاض و تل‌آویو را فراهم کند. با وجود این، عربستان سعودی از ابتدا عادی‌سازی را صرفاً یک توافق دوجانبه تلقی نکرده و آن را به مجموعه‌ای از مطالبات سیاسی و امنیتی پیوند زده است. مهم‌ترین این مطالبات، دستیابی به چشم‌اندازی معتبر و عملی برای تشکیل کشور مستقل فلسطین بوده است.
از این منظر، تغییر ترکیب کنگره می‌تواند دست‌کم از سه مسیر بر مذاکرات احتمالی عربستان و رژیم صهیونیستی تأثیر بگذارد.
- نخست، قدرت چانه‌زنی ترامپ برای ارائه امتیازهای مورد مطالبه ریاض امکان دارد کاهش یابد. عربستان برای ورود به توافقی با ابعاد راهبردی، به تضامینی فراتر از وعده‌های سیاسی رئیس‌جمهور آمریکا نیاز دارد؛ تضامینی که باید از پایداری نهادی و حمایت سیاسی کافی در واشنگتن برخوردار باشند. اگر دولت ترامپ در ارائه تسلیحات پیشرفته، همکاری‌های هسته‌ای غیرنظامی یا ترتیبات امنیتی با مخالفت و نظارت فزاینده کنگره مواجه شود، توانایی آن برای عرضه یک بسته جامع و قابل اتکا به ریاض محدودتر خواهد شد. در چنین شرایطی، عربستان امکان دارد خواهان امتیازهای روشن‌تر و تضامین محکم‌تری شود یا از پذیرش توافقی که اجرای آن به حمایت سیاسی متزلزل در واشنگتن وابسته است، خودداری کند.
-
اهمیت این تغییر برای روند عادی‌سازی در آن است که دولت‌های عربی به فضای سیاسی آمریکا و پایداری حمایت واشنگتن از توافق‌های منطقه‌ای توجه می‌کنند
دوم، تغییر ترکیب کنگره می‌تواند بر محاسبات دولت رژیم صهیونیستی نیز اثر بگذارد. اگر نمایندگان و سناتورهای دموکرات نظارت بیشتری بر سیاست‌های تل‌آویو اعمال کنند و موضوعاتی مانند شهرک‌سازی، وضعیت غزه، الحاق سرزمین‌های فلسطینی و حقوق فلسطینیان را در دستور کار جدی‌تری قرار دهند، فضای سیاسی پیرامون مذاکرات عادی‌سازی تغییر خواهد کرد. در این صورت، رژیم صهیونیستی برای دستیابی به توافق با عربستان امکان دارد با فشار بیشتری برای ارائه امتیازهای سیاسی در پرونده فلسطین مواجه شود. البته میزان اثرگذاری این فشارها به مواضع واقعی اکثریت دموکرات و میزان همراهی آن‌ها با یکدیگر بستگی دارد؛ زیرا اختلاف‌نظر درباره نحوه مواجهه با دولت رژیم صهیونیستی همچنان در حزب دموکرات وجود دارد. - سوم، عربستان امکان دارد با احتیاط بیشتری مذاکرات را دنبال کند. ریاض در سال‌های اخیر کوشیده است میان روابط راهبردی با آمریکا، جایگاه خود در جهان عرب و اسلام و ضرورت مدیریت افکار عمومی داخلی و منطقه‌ای توازن برقرار کند. توافق با رژیم صهیونیستی، به‌ویژه در شرایطی که بحران فلسطین همچنان حل‌نشده باقی مانده، هزینه‌های سیاسی مشخصی برای عربستان دارد. بنابراین، اگر پشتوانه سیاسی توافق در واشنگتن با تغییر ترکیب کنگره با ابهام بیشتری مواجه شود و هم‌زمان تل‌آویو نیز حاضر به ارائه چشم‌اندازی معتبر درباره فلسطین نباشد، ریاض انگیزه کمتری برای شتاب بخشیدن به روند عادی‌سازی خواهد داشت. در چنین وضعیتی، ادامه مذاکرات یا حفظ کانال‌های ارتباطی، بدون حرکت فوری به سمت توافق رسمی، می‌تواند گزینه‌ای قابل بررسی برای عربستان باشد.
در کنار این تحولات، یکی از پیامدهای مهم انتخابات آمریکا برجسته‌تر شدن شکاف‌های داخلی درباره نحوه حمایت از رژیم صهیونیستی است. در سال‌های اخیر، مواضع بخشی از حزب دموکرات درباره جنگ غزه، سیاست شهرک‌سازی و حمایت نظامی از کابینه رادیکال نتانیاهو تغییر کرده و انتقادها از سیاست‌های این رژیم در میان شماری از نمایندگان و رأی‌دهندگان دموکرات افزایش یافته است. داده‌های نظرسنجی گالوپ نشان می‌دهد ۶۵ درصد دموکرات‌ها همدلی بیشتری با فلسطینیان ابراز کرده‌اند، درحالی‌که این میزان برای رژیم صهیونیستی ۱۷ درصد بوده است. امری که نشان‌دهنده تغییر فضای اجتماعی و سیاسی در بخشی از پایگاه رأی حزب دموکرات است.
اهمیت این تغییر برای روند عادی‌سازی در آن است که دولت‌های عربی، علاوه بر محاسبه منافع اقتصادی و امنیتی، به فضای سیاسی آمریکا و پایداری حمایت واشنگتن از توافق‌های منطقه‌ای نیز توجه می‌کنند. اگر حمایت از سیاست‌های رادیکال تل‌آویو در کنگره با انتقادهای بیشتری مواجه شود، امکان دارد دولت‌های عربی در ارزیابی هزینه و فایده نزدیکی رسمی به رژیم صهیونیستی تجدیدنظر کنند. علاوه بر این، افزایش انتقادهای دموکرات‌ها از سیاست‌های تل‌آویو می‌تواند این تصور را در میان برخی دولت‌های عربی تقویت کند که واشنگتن دیگر مانند گذشته حاضر نیست بدون قیدوشرط از همه اقدامات دولت رژیم صهیونیستی حمایت کند. چنین تغییری لزوماً به معنای کاهش حمایت ساختاری آمریکا از امنیت رژیم صهیونیستی نیست؛ بلکه بیشتر به افزایش اختلاف‌نظر درباره دامنه، شیوه و شرایط این حمایت مربوط می‌شود.
با وجود این، نباید از شکست جمهوری‌خواهان نتیجه گرفت که توافق‌های عادی‌سازی پیشین در معرض فروپاشی قرار گرفته‌اند. روابط امارات متحده عربی و بحرین با رژیم صهیونیستی همچنین روند عادی‌سازی مراکش، بر مبنای محاسبات و منافع دوجانبه‌ای شکل گرفته‌اند که صرفاً به حمایت دولت ترامپ وابسته نیستند. همکاری‌های اقتصادی، تجاری، فناوری، گردشگری و امنیتی، برای طرف‌های درگیر منافعی ایجاد کرده است که تداوم آن‌ها را حتی در شرایط تغییر دولت یا ترکیب کنگره آمریکا محتمل می‌سازد.
ازاین‌رو، باید میان حفظ و گسترش روابطی که پیش‌تر برقرار شده‌اند و گسترش توافق‌ها به کشورهای جدید تمایز قائل شد. درباره توافق‌های موجود، تغییر ترکیب کنگره آمریکا احتمالاً بیش از آنکه اصل روابط را تهدید کند، بر میزان حمایت سیاسی واشنگتن، شکل همکاری‌های آینده و نحوه مدیریت اختلافات منطقه‌ای اثر خواهد گذاشت. در مقابل، کشورهایی که هنوز به روند عادی‌سازی نپیوسته‌اند، امکان دارد در ارزیابی مشوق‌های آمریکا و هزینه‌های سیاسی توافق، با محاسبات پیچیده‌تری روبه‌رو شوند.
درباره کشورهای جدید، عربستان سعودی مهم‌ترین و در عین حال دشوارترین پرونده است؛ زیرا وزن سیاسی و مذهبی این کشور در جهان عرب و اسلام، هرگونه توافق با رژیم صهیونیستی را به موضوعی فراتر از روابط دوجانبه تبدیل می‌کند. افزون بر این، جنگ غزه و تداوم بحران فلسطین، هزینه سیاسی عادی‌سازی را برای دولت‌های عربی افزایش داده است. در چنین شرایطی، کاهش حمایت سیاسی بی‌قیدوشرط در کنگره آمریکا از سیاست‌های تل‌آویو می‌تواند فضای بیشتری برای طرح مطالبات عربی فراهم کند. این کشورها امکان دارد به‌جای پذیرش توافقی سریع و نمادین، بر دریافت تضامین روشن‌تر درباره موضوع فلسطین، توقف سیاست‌های شهرک‌سازی و ارائه امتیازهای مشخص‌تر از واشنگتن تأکید کنند. به بیان دیگر، تغییر فضای سیاسی آمریکا امکان دارد نه‌تنها بر میزان تمایل دولت‌های عربی به عادی‌سازی، بلکه بر شرایطی که برای ورود به این روند تعیین می‌کنند نیز اثر بگذارد.
علاوه بر این، دولت ترامپ احتمالاً برای حفظ دستاوردهای سیاست خارجی خود، تلاش خواهد کرد مسیرهای جایگزینی برای پیشبرد عادی‌سازی بیابد. یکی از این مسیرها، تمرکز بر همکاری‌های تدریجی و غیررسمی در حوزه‌های اقتصادی، فناوری، انرژی و امنیتی است؛ همکاری‌هایی که لزوماً به اعلام رسمی روابط دیپلماتیک منتهی نمی‌شوند، اما می‌توانند زمینه سیاسی و اقتصادی توافق‌های آینده را فراهم کنند. این رویکرد به واشنگتن و برخی دولت‌های عربی امکان می‌دهد بدون ورود فوری به مذاکراتی پیچیده و پرهزینه، سطح تعاملات خود را افزایش دهند. در چنین الگویی، امکان دارد همکاری‌های فنی، تجاری و امنیتی در سطحی محدود یا غیرعلنی گسترش یابد، درحالی‌که اعلام رسمی عادی‌سازی به فراهم شدن شرایط سیاسی مناسب‌تر موکول شود. با وجود این، این مسیر نیز کاملاً مستقل از تحولات کنگره و موضوع فلسطین نخواهد بود؛ زیرا هرچه همکاری‌ها به تعهدات رسمی امنیتی و نظامی نزدیک‌تر شوند، حساسیت سیاسی و نظارتی در آمریکا افزایش می‌یابد.
در مجموع، شکست جمهوری‌خواهان به معنای توقف پروژه عادی‌سازی عربی - صهیونیستی نیست، اما می‌تواند قدرت مانور ترامپ را در پیشبرد آن کاهش دهد. این تحول، به‌ویژه در پرونده عربستان، با افزایش محدودیت‌های کنگره و انتقادها از سیاست‌های تل‌آویو، قدرت چانه‌زنی کشورهای عربی را تقویت می‌کند. در نتیجه، عادی‌سازی احتمالاً نه متوقف، بلکه به روندی تدریجی‌تر و مشروط‌تر تبدیل خواهد شد که پیشرفت آن به امتیازهای آمریکا، تحولات موضوع فلسطین و ملاحظات سیاسی داخلی واشنگتن وابستگی بیشتری دارد.